AI-governance: zo gebruikt u AI veilig en verantwoord

AI-governance is de manier waarop uw organisatie bepaalt welke AI er wordt gebruikt, waarvoor, met welke gegevens en onder wiens verantwoordelijkheid. Het is het geheel van afspraken, rollen en controles rond AI. Het AI-beleid is daarvan het zichtbaarste onderdeel: het document waarin de afspraken voor medewerkers staan.

De aanleiding is meestal praktisch. Medewerkers gebruiken tools als ChatGPT en Microsoft Copilot, soms op eigen initiatief. Dat levert tijdwinst op, en het roept vragen op. Welke gegevens gaan erin? Wie controleert de uitkomst? En wat mag wel en wat niet?

Goede AI-governance maakt AI niet trager maar voorspelbaarder. Medewerkers weten waar ze aan toe zijn, en u kunt klanten laten zien dat u het onder controle heeft. Hieronder leest u hoe u dat opbouwt en hoe het aansluit op uw informatiebeveiliging.

Waarom AI-governance nu op de agenda staat

AI zit inmiddels in veel standaardsoftware. Denk aan een assistent in uw kantoorpakket, een samenvatfunctie in uw CRM of een chatbot op uw website. U kiest er dus niet altijd zelf voor: het komt binnen met een update of een nieuwe licentie.

In 2024 waarschuwde de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) voor datalekken via AI-chatbots. Medewerkers hadden persoonsgegevens van patiënten of klanten in zo’n chatbot ingevoerd, in één geval medische gegevens bij een huisartsenpraktijk. De AP adviseert organisaties om duidelijke afspraken te maken; zie de waarschuwing van de AP.

Dat is geen reden om AI te verbieden. Een verbod is lastig te handhaven en kan het gebruik naar privéaccounts verplaatsen, waar u nog minder zicht op heeft. Het is wel een reden om het gebruik in goede banen te leiden.

Begin met een overzicht van uw AI-toepassingen

U kunt geen afspraken maken over iets wat u niet kent. De eerste stap is daarom een overzicht: welke AI-toepassingen zijn er in gebruik, en waarvoor?

Houd het eenvoudig. Per toepassing legt u vast: de naam en leverancier, het doel, welke gegevens erin gaan, wie de eigenaar is en hoe groot het risico is. Vergeet de AI-functies in software die u al heeft niet, want die worden snel over het hoofd gezien.

De laatste regel is typisch: een handig hulpmiddel zonder eigenaar en zonder afspraken. Daar zit het risico. Vraag daarnaast gewoon na bij teams. Een korte rondvraag levert vaak meer op dan u verwacht, en het laat zien dat u AI serieus neemt.

Wat er in een AI-beleid hoort

Een AI-beleid hoeft niet lang te zijn. Het moet vooral duidelijk zijn voor de mensen die het toepassen. De kern bestaat uit zes onderdelen.

• Toegestane tools. Welke AI-toepassingen zijn goedgekeurd, en met welk account. Een zakelijk account met afspraken over opslag en hergebruik van gegevens is iets anders dan een gratis versie.
• Gegevens. Wat mag er wel en niet in. Koppel dit aan uw bestaande indeling, bijvoorbeeld openbaar, intern, vertrouwelijk en persoonsgegevens.
• Controle van de uitkomst. AI kan overtuigend klinken en toch fout zitten. Leg vast dat een mens de uitkomst controleert voordat die naar een klant gaat of een besluit bepaalt.
• Openheid. Wanneer vertelt u klanten of medewerkers dat er AI is gebruikt.
• Nieuwe toepassingen. Hoe vraagt iemand een nieuwe tool aan, en wie beoordeelt die.
• Melden. Wat doet een medewerker als er toch gevoelige gegevens in een tool terechtkwamen. Snel melden helpt, want een datalek moet u vaak binnen 72 uur bij de AP melden.

Het AI-beleid staat niet los van uw andere afspraken. Het past naast uw informatiebeveiligingsbeleid, en vaak kunt u het daar als bijlage aan toevoegen.

Risico’s beoordelen per toepassing

Niet elke AI-toepassing vraagt dezelfde aandacht. Een tool die teksten herschrijft is iets anders dan een systeem dat sollicitanten selecteert. Beoordeel daarom per toepassing wat er mis kan gaan.

Vijf vragen helpen daarbij. Gaan er vertrouwelijke of persoonsgegevens naar de leverancier, en wat doet die ermee? Hoe erg is een fout antwoord? Bent u voor een belangrijk proces van de tool afhankelijk? Kan de uitkomst mensen ongelijk behandelen? En neemt de tool zelf besluiten, of adviseert hij een mens?

De antwoorden bepalen de maatregelen. Bij een laag risico volstaan een zakelijk account en de regels uit het beleid. Bij een hoog risico horen extra waarborgen, zoals een verwerkersovereenkomst, een test vooraf en periodieke controle van de uitkomsten. Voor sommige toepassingen, zoals AI bij werving en selectie, stelt de AI-verordening bovendien eigen eisen.

Werkt u al met een methode voor risicoanalyse, bijvoorbeeld uit uw ISMS, gebruik die dan ook hier. Voor AI-specifieke risico’s bestaat een aparte richtlijn, ISO/IEC 23894. AI is een nieuw onderwerp, maar geen nieuw soort risicomanagement.

Rollen: wie beslist over AI

AI-governance werkt alleen als duidelijk is wie wat doet. Dat vraagt geen nieuwe afdeling. In de meeste organisaties kunt u het beleggen bij rollen die er al zijn.

• Directie. Stelt het beleid vast, besluit over toepassingen met een hoog risico en aanvaardt restrisico’s.
• Eigenaar per toepassing. Meestal de manager van het team dat de tool gebruikt. Bewaakt het doel, de gegevens en de kwaliteit.
• Security en IT. Beoordeelt nieuwe tools, regelt toegang via zakelijke accounts en houdt zicht op het gebruik.
• Privacy. De privacy officer of functionaris gegevensbescherming (FG) toetst de verwerking van persoonsgegevens.
• Medewerkers. Gebruiken AI binnen de afspraken en melden als er iets misgaat.

In grotere organisaties ligt de securityrol vaak bij een CISO. Pakt u governance, risico en compliance al in samenhang aan, neem AI daar dan gewoon in mee. Zie wat is GRC.

AI-geletterdheid: wat de AI-verordening vraagt

De Europese AI-verordening, Verordening (EU) 2024/1689, is op 1 augustus 2024 in werking getreden en gaat gefaseerd in. Sinds 2 februari 2025 gelden de verboden op bepaalde AI-toepassingen en de bepaling over AI-geletterdheid.

Die bepaling is aangepast door de Digitale omnibus inzake AI, Verordening (EU) 2026/1744, die op 27 juli 2026 in werking trad. Organisaties die AI-systemen aanbieden of gebruiken, nemen maatregelen om de AI-geletterdheid van hun mensen te ondersteunen. Een bepaald kennisniveau garanderen hoeft niet.

Dezelfde omnibus schoof de regels voor AI-systemen met een hoog risico op, naar 2 december 2027 en voor een deel naar 2 augustus 2028. Voor organisaties die AI vooral gebruiken, is AI-geletterdheid het onderdeel dat nu het meest direct speelt.

AI-geletterdheid betekent in de praktijk: mensen weten wat een AI-tool wel en niet kan, herkennen een overtuigend maar fout antwoord en kennen de regels uit uw beleid. Een korte uitleg per rol werkt beter dan één algemene cursus voor iedereen. Leg vast wat u heeft gedaan, zodat u het kunt laten zien.

ISO 42001 en uw ISMS

ISO/IEC 42001 is de internationale norm voor een managementsysteem voor AI. De norm verscheen in december 2023 en is bedoeld voor organisaties van elke omvang die AI ontwikkelen, aanbieden of gebruiken.

Net als ISO 27001 is het een managementsysteemnorm die werkt met de PDCA-cyclus: plannen, uitvoeren, controleren en bijsturen. Heeft u al een ISMS, dan bouwt u dus geen tweede systeem. U breidt uw bestaande risicobeoordeling, uw beleid en uw interne audits uit met AI. Wat een ISMS is, leest u in wat is een ISMS.

Certificering is voor organisaties die AI vooral gebruiken zelden nodig. Ze wordt interessant als u AI ontwikkelt of aanbiedt, of als klanten om aantoonbare waarborgen vragen. Ook zonder certificaat is de norm een bruikbare kapstok.

AI, de AVG en de DPIA

Zodra er persoonsgegevens in een AI-toepassing gaan, geldt de AVG. Dat betekent onder meer een grondslag voor de verwerking en een verwerkersovereenkomst met de leverancier. Ook moet duidelijk zijn waar de gegevens worden opgeslagen en of ze worden gebruikt om het model te trainen.

Brengt de verwerking waarschijnlijk een hoog risico met zich mee voor de mensen om wie het gaat, dan is een DPIA verplicht: een gegevensbeschermingseffectbeoordeling. Bij nieuwe technologie zoals AI is dat eerder het geval dan bij standaardsoftware. Hoe u dat aanpakt, staat bij DPIA uitvoeren. Wilt u privacy structureel borgen naast informatiebeveiliging, kijk dan ook naar ISO 27701.

Veelgestelde vragen over AI-governance

Mogen medewerkers ChatGPT gebruiken voor hun werk?

Dat bepaalt u zelf in uw AI-beleid. Een werkbare aanpak is: toestaan met een zakelijk account en duidelijke regels over welke gegevens erin mogen. Voert een medewerker tegen de afspraken in persoonsgegevens in, dan is volgens de AP sprake van een datalek.

Wat is het verschil tussen AI-governance en een AI-beleid?

AI-governance is het geheel: wie beslist, hoe risico’s worden beoordeeld en hoe u controleert. Het AI-beleid is het document waarin u de afspraken voor medewerkers vastlegt. Een beleid zonder eigenaren en controle blijft op papier staan.

Is AI-geletterdheid verplicht?

Ja, voor organisaties die AI-systemen aanbieden of gebruiken. Sinds de wijziging van juli 2026 gaat het om een inspanning: u neemt maatregelen om de kennis van uw mensen te ondersteunen. Een bepaald niveau garanderen hoeft niet.

Heb ik een DPIA nodig als we AI gebruiken?

Niet altijd. Een DPIA is verplicht als de verwerking van persoonsgegevens waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de betrokkenen. Bij AI die beslissingen over mensen voorbereidt of gevoelige gegevens verwerkt, is dat al snel het geval.

Moeten wij ISO 42001-gecertificeerd zijn?

Nee, dat is niet verplicht. De norm helpt wel om AI-governance gestructureerd in te richten en sluit aan op ISO 27001. Certificering is vooral zinvol als u AI ontwikkelt of aanbiedt, of als klanten erom vragen.