Home / Kennisbank / Wachtwoordbeleid en sterke wachtwoorden: de praktische gids

Wachtwoordbeleid en sterke wachtwoorden: de praktische gids

Een goed wachtwoordbeleid kiest lengte boven complexiteit, wijzigt alleen na een lek en zet MFA erachter. Met een voorbeeld in gewone taal.

Een wachtwoordbeleid is de set afspraken waarin een organisatie vastlegt hoe medewerkers wachtwoorden kiezen, bewaren en gebruiken, en wanneer ze die wijzigen. Een goed wachtwoordbeleid is kort, logisch en zo ingericht dat de veilige keuze ook de makkelijkste is.

Veel beleid is nog gebaseerd op oude gewoontes: acht tekens met een hoofdletter, een cijfer en een leesteken, en elke negentig dagen een nieuw wachtwoord. Moderne richtlijnen adviseren bijna het omgekeerde. Lang weegt zwaarder dan ingewikkeld, en verplicht periodiek wijzigen levert vooral voorspelbare wachtwoorden op.

Hieronder leest u wat een sterk wachtwoord is en wat NIST en het NCSC adviseren. Daarna volgen MFA als vangnet en een voorbeeldbeleid in gewone taal. Dit artikel gaat over de regels voor mensen. De tool die het makkelijk maakt, is de wachtwoordmanager. Inloggen zonder wachtwoord staat bij passkeys.

Wat is een sterk wachtwoord?

Een sterk wachtwoord is lang, uniek en niet te raden, in die volgorde. Lengte maakt het grootste verschil, omdat elk extra teken het aantal mogelijke combinaties flink vergroot. Een kort wachtwoord met vreemde tekens is sneller te kraken dan een lange reeks gewone woorden.

Het NCSC zegt het in zijn factsheet over tweefactorauthenticatie zo: moet u kiezen, kies dan liever een lang wachtwoord dan een complex wachtwoord. Als voorbeeld noemt het NCSC een wachtzin, een aantal woorden zonder onderling verband achter elkaar, eventueel met cijfers, leestekens of spaties. Een zin uit een boek of liedtekst raadt het af, omdat die te voorspellen is.

Uniek is net zo belangrijk. Een sterk wachtwoord dat u op vijf plekken gebruikt, is zo sterk als de zwakste van die vijf diensten. Lekt het bij één, dan proberen aanvallers het bij de rest.

  • Zwak. Een woord met een cijfer erachter, zoals de naam van uw hond met uw geboortejaar.
  • Lastig. Acht willekeurige tekens met hoofdletters en leestekens. Moeilijk te onthouden, dus vaak opgeschreven of hergebruikt.
  • Sterk. Vier of vijf losse woorden zonder verband, als wachtzin achter elkaar.
  • Het sterkst. Een willekeurig wachtwoord van twintig tekens of meer dat een wachtwoordmanager maakt en onthoudt.

Wat moderne richtlijnen zeggen

De Amerikaanse NIST-richtlijn SP 800-63B is wereldwijd een veelgebruikte referentie voor aanmelden. De huidige versie, revisie 4, bevat een paar duidelijke regels voor organisaties die wachtwoorden instellen.

  • Lengte. Een wachtwoord dat de enige factor is, moet minimaal 15 tekens zijn. Wordt het gebruikt samen met een tweede factor, dan is minimaal 8 tekens toegestaan. Systemen horen wachtwoorden tot minstens 64 tekens te accepteren.
  • Geen samenstellingsregels. Geen verplichte mix van hoofdletters, cijfers en leestekens. Die regels leiden tot voorspelbare patronen, zoals een hoofdletter vooraan en een leesteken achteraan.
  • Niet periodiek wijzigen. Verplicht wisselen na een vaste termijn is niet toegestaan. Wijzigen is wel verplicht als er aanwijzingen zijn dat een wachtwoord is uitgelekt.
  • Gelekte wachtwoorden weigeren. Nieuwe wachtwoorden worden vergeleken met een lijst van veelgebruikte, voorspelbare en uitgelekte wachtwoorden. Staat het erop, dan kiest de gebruiker een ander.
  • Wachtwoordmanagers toestaan. Automatisch invullen moet mogelijk zijn, en plakken hoort te kunnen.

De volledige tekst staat op de website van NIST. Het NCSC sluit daarop aan. Het adviseert wachtwoorden te vervangen in drie situaties: na een datalek bij een dienst die u gebruikt, als u uw gegevens via phishing heeft afgegeven, of als u vermoedt dat uw computer is gehackt. Een vaste wisseltermijn noemt het niet.

Waarom periodiek wijzigen averechts werkt

Een wisselplicht voelt veilig, maar mensen reageren voorspelbaar. Wie elke drie maanden een nieuw wachtwoord moet bedenken, verandert een cijfer of een seizoen. Welkom01 wordt Welkom02. Een aanvaller die het oude wachtwoord kent, raadt het nieuwe in een paar pogingen.

Daarbij kost het tijd en ergernis. Het leidt vaker tot opgeschreven wachtwoorden, en tot vergeten wachtwoorden die de helpdesk moet resetten. De energie van medewerkers gaat naar het bedenken van een variant in plaats van naar een goed wachtwoord.

Beter is wijzigen als er een reden is: een melding van een lek, een vermoeden van phishing of een signaal dat een account vreemd wordt gebruikt. Daarvoor moet u die signalen wel zien. Controleer daarom geregeld of zakelijke adressen in bekende lekken voorkomen, zoals beschreven in gegevens gelekt checken.

Sommige klanten, normen of verzekeraars vragen nog om een wisseltermijn. Leg in uw wachtwoordbeleid dan uit waarom u daarvan afwijkt en welke maatregelen ervoor in de plaats komen. Een onderbouwde keuze is verdedigbaar.

Weet uw team hoe het zit? Een wachtwoordbeleid werkt pas als medewerkers begrijpen waarom het zo is ingericht. Dan volgen ze het ook als niemand meekijkt.

Wij nemen dit mee in een praktische training. Bekijk de awareness-training

MFA als vangnet

Ook het sterkste wachtwoord kan uitlekken, bijvoorbeeld via een nagemaakte inlogpagina of een lek bij een dienst. Meerfactorauthenticatie (MFA) zorgt dat een wachtwoord dan niet genoeg is. Naast iets wat u weet, is er iets wat u heeft, zoals uw telefoon, of iets wat u bent, zoals uw vingerafdruk.

Het NCSC adviseert om overal waar dat kan tweefactorauthenticatie te gebruiken. Zet het in elk geval aan op e-mail en op toegang van buitenaf, zoals VPN en cloudomgevingen. Doe hetzelfde voor alles waarmee betalingen of beheer mogelijk zijn.

Niet elke tweede factor is even sterk. Een code per sms is beter dan niets, maar kan worden onderschept of op een valse pagina worden ingevuld. Een melding in een authenticator-app waarbij u een getal moet overnemen, is sterker. Het sterkst zijn methoden die phishing tegenhouden, zoals passkeys en hardwaresleutels.

Aanvallers proberen daar soms omheen te werken, met een stroom aan aanmeldverzoeken of een telefoontje van een zogenaamde helpdesk. Hoe die trucs werken, leest u bij social engineering. Met een sterke tweede factor erachter hoeft het wachtwoord geen fort te zijn. Het moet vooral uniek zijn, zodat een lek elders niet direct doorwerkt.

Een voorbeeld van een wachtwoordbeleid in gewone taal

Een wachtwoordbeleid hoeft niet lang te zijn. Een A4 met heldere regels werkt beter dan een document van twintig pagina’s dat niemand leest. Dit voorbeeld kunt u als basis gebruiken.

Onderwerp Afspraak Waarom
Lengte Minimaal 15 tekens, of een wachtzin van vier of meer losse woorden Lengte maakt een wachtwoord het moeilijkst te kraken
Uniek Elk account een eigen wachtwoord, zakelijk en privé gescheiden Een lek bij één dienst raakt dan niet de rest
Bewaren Alleen in de zakelijke wachtwoordmanager, niet in de browser of op papier Versleuteld, deelbaar en in te trekken bij vertrek
Wijzigen Alleen bij een lek, na phishing of bij een vermoeden van misbruik Vaste termijnen leiden tot voorspelbare varianten
MFA Verplicht op e-mail, toegang van buitenaf en beheeraccounts Een uitgelekt wachtwoord is dan niet genoeg
Delen Nooit via mail of chat, alleen via gedeelde kluizen Zo blijft zichtbaar wie toegang heeft
Melden Bij twijfel direct melden bij IT, ook als het wachtwoord al is ingevuld Hoe eerder u het weet, hoe kleiner de gevolgen
Beheerders Aparte beheeraccounts met een tweede factor die phishing tegenhoudt Deze accounts openen de meeste deuren
Vier regels die de kern van een wachtwoordbeleid vormenLang15 tekens of meerof vier losse woordenUniekelk account apartprivé apart van zakelijkIn de kluiswachtwoordmanagerniet in de browserMFA erachterverplicht op e-mailen toegang van buitenafWijzigen alleen bij een lek, niet volgens de kalender.
Met deze vier regels staat de kern van het beleid. De rest van de tabel is uitwerking.

Leg in de technische instellingen vast wat u kunt afdwingen, zoals minimale lengte, het weigeren van bekende zwakke wachtwoorden en MFA. Wat u afdwingt, hoeft u niet te controleren. Veel systemen, waaronder Microsoft Entra ID, kunnen bekende zwakke wachtwoorden automatisch weigeren.

Zo voert u het wachtwoordbeleid in

Een nieuw beleid landt het best als het iets makkelijker maakt. Begin daarom met het goede nieuws: geen verplichte wisseling meer en geen onmogelijke tekencombinaties. Dat geeft draagvlak.

Zorg dat de middelen er zijn voordat de regels ingaan. Een regel dat elk account een uniek wachtwoord krijgt, is zonder wachtwoordmanager niet vol te houden. Rol die dus eerst uit, met korte uitleg.

Leg het waarom uit, met een voorbeeld. Een korte sessie over hoe snel een kort wachtwoord te raden is, blijft beter hangen dan een document. Laat daarin ook zien hoe een wachtzin werkt. Praktische gewoonten om met medewerkers te delen staan in cybersecurity tips voor medewerkers.

Koppel het beleid aan uw informatiebeveiliging. ISO 27001 vraagt in bijlage A om afspraken over authenticatie-informatie en toegangsbeheer, zie de beheersmaatregelen van Annex A. Een wachtwoordbeleid is daar een concreet onderdeel van, net als van security awareness in bredere zin.

Veelgestelde vragen over wachtwoordbeleid

Hoe lang moet een sterk wachtwoord zijn?

NIST hanteert minimaal 15 tekens voor een wachtwoord dat de enige factor is. Met een tweede factor erachter is 8 tekens het minimum, maar langer blijft beter. Een wachtzin van vier of vijf losse woorden komt makkelijk boven de 15 tekens.

Moeten medewerkers hun wachtwoord nog regelmatig wijzigen?

Niet volgens een vaste termijn. NIST staat verplicht periodiek wijzigen niet meer toe, en het NCSC adviseert te wijzigen na een lek, na phishing of bij een vermoeden van misbruik. Vaste termijnen leiden vooral tot voorspelbare varianten.

Zijn hoofdletters, cijfers en leestekens nog nodig?

Verplichten is niet nodig, en volgens NIST zelfs niet de bedoeling. Medewerkers mogen ze gebruiken, maar lengte en uniek zijn wegen zwaarder. Een lange wachtzin zonder speciale tekens is sterker dan een kort wachtwoord met.

Wat is een wachtzin?

Een wachtzin is een wachtwoord dat bestaat uit een aantal losse woorden achter elkaar. Het NCSC adviseert woorden te kiezen zonder onderling verband, en geen bekende zin uit een boek of liedtekst. Zo’n wachtzin is lang, goed te onthouden en lastig te raden.

Is een wachtwoordbeleid verplicht?

Er is geen wet die letterlijk een wachtwoordbeleid voorschrijft. Wel vragen ISO 27001, NEN 7510 en de zorgplicht van de Cyberbeveiligingswet, de Nederlandse uitwerking van NIS2, om passende maatregelen voor toegang en authenticatie. Een wachtwoordbeleid is een voor de hand liggende manier om dat vast te leggen en aan te tonen.

Lang, uniek en met een vangnet

Een goed wachtwoordbeleid vraagt weinig van mensen en veel van de instellingen. Lange wachtwoorden of wachtzinnen, een wachtwoordmanager om ze te bewaren en MFA erachter: daarmee staat de basis.

Meer over de menselijke kant van beveiliging leest u in wat is security awareness. Wilt u dit met uw team oefenen, kijk dan naar de security awareness-training.

Plan een vrijblijvend gesprek

← Terug naar kennisbank

Meer weten of verder verdiepen?

Dit artikel is geschreven door René van der Horst, oprichter van Qensora en specialist in cybersecurity, compliance en IT met meer dan 30 jaar ervaring. Gedurende zijn carrière heeft René organisaties ondersteund bij uiteenlopende vraagstukken rondom informatiebeveiliging, risicomanagement, cloudomgevingen en digitale transformatie. Zijn kracht ligt in het verbinden van techniek, mens en bedrijfsvoering. Waar technische specialisten zich vaak richten op systemen en bestuurders vooral kijken naar risico\'s en continuïteit, weet René deze werelden samen te brengen. Zo ontstaan oplossingen die niet alleen technisch sterk zijn, maar ook aansluiten op de doelstellingen van de organisatie. In de praktijk betekent dit dat organisaties kunnen rekenen op een sparringpartner die complexe vraagstukken begrijpelijk maakt en tegelijkertijd zorgt voor concrete resultaten.

Neem contact op