QENSORA is graag uw sparringspartner. Wij kijken vrijblijvend mee: waar u staat, wat er echt nodig is en wat kan wachten.
Identity and access management, kortweg IAM, is het geheel van afspraken, processen en techniek waarmee u bepaalt wie toegang krijgt tot welke systemen en gegevens, en wat die persoon daar mag doen. In het Nederlands heet het ook identiteits- en toegangsbeheer. Het draait om twee vragen: is dit echt wie het zegt te zijn, en mag deze persoon dit?
IAM is geen product dat u koopt. Het is een manier van werken die u in elke tool terugziet: in Microsoft 365, in uw boekhoudpakket, op de fileserver en in het beheerportaal van uw firewall. Dit artikel gaat over het principe. Hoe u het in Microsoft inricht, leest u bij Microsoft Entra ID.
Goed ingericht toegangsbeheer levert vooral rust op. Nieuwe collega’s kunnen op dag één aan de slag, vertrekkers hebben na hun laatste werkdag nergens meer toegang, en u laat een auditor of klant in een paar minuten zien wie waar bij kan. IAM vormt de onderste laag in het overzicht technische beveiligingsmaatregelen.
Identiteit, authenticatie en autorisatie
Drie begrippen vormen de kern van IAM. Ze worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen elk iets anders.
- Identiteit. De digitale weergave van een persoon of systeem: een account met naam, functie en afdeling. Ook koppelingen, serviceaccounts en apps hebben een identiteit, en die worden het vaakst vergeten.
- Authenticatie. Vaststellen dat iemand is wie hij zegt te zijn. Dat gebeurt met een wachtwoord, een tweede factor zoals een app op de telefoon, of een passkey.
- Autorisatie. Bepalen wat een aangemelde identiteit mag. Dat loopt via rechten, groepen en rollen.
Het onderscheid klinkt theoretisch, maar het helpt om gaten te vinden. Sterke authenticatie met te ruime autorisatie is een stevige voordeur naar een huis zonder binnendeuren. Andersom heeft precies afgestemde autorisatie weinig waarde als het wachtwoord makkelijk te raden is.
Voor de authenticatiekant zijn er aparte artikelen: de zakelijke wachtwoordmanager en inloggen met passkeys. Hier gaat het vooral om autorisatie en beheer.
De principes achter goed IAM
Goed identity and access management rust op een paar principes die al decennia meegaan. Ze zijn eenvoudig te begrijpen en lastig vol te houden.
- Least privilege. Iedereen krijgt de minimale rechten die nodig zijn voor het werk. Het NIST omschrijft het als het beperken van toegangsrechten tot het minimum dat nodig is om de toegewezen taken uit te voeren.
- Need to know. Toegang tot informatie alleen als u die voor uw werk nodig heeft. Dat geldt ook binnen een systeem: een medewerker in de zorg ziet de dossiers van eigen cliënten, niet die van het hele huis.
- Rolgebaseerde toegang. Rechten hangen aan een functie, niet aan een persoon. Daarover meer in de volgende sectie.
- Functiescheiding. Niemand kan in zijn eentje een gevoelige handeling beginnen en afronden. Wie een nieuwe leverancier aanmaakt, keurt niet ook de eerste betaling goed.
Least privilege is het principe dat het meest wordt genoemd en het minst wordt nageleefd. Rechten zijn makkelijk gegeven en worden zelden ingetrokken. Het helpt om de vraag om te draaien. Vraag niet of iemand last heeft van een ontbrekend recht, maar waarom hij het nodig heeft.
Rolgebaseerde toegang in de praktijk
Met rolgebaseerde toegang, in het Engels role-based access control of RBAC, koppelt u rechten aan een functie. Een rol voor de financiële administratie krijgt toegang tot het boekhoudpakket en de map met facturen. Wie die functie heeft, krijgt de rol, en daarmee alles wat erbij hoort.
Het voordeel zit in beheer en controle. Bij een nieuwe collega kiest u een rol in plaats van twintig losse rechten. Bij een controle kijkt u naar een handvol rollen in plaats van honderden losse toekenningen.
Begin klein. Een beperkt aantal rollen die de hoofdfuncties dekken, is voor de meeste MKB-organisaties genoeg. Uitzonderingen mogen bestaan, maar leg ze vast met een reden en een einddatum. Een rollenmodel waarin elke medewerker een eigen rol heeft, mist zijn doel.
Weet u wie waar bij kan? Bij veel organisaties is het antwoord op die vraag verspreid over tien systemen en drie mensen. Dat is goed op te lossen, maar dan moet eerst duidelijk zijn hoe het er nu voor staat.
Wij brengen toegang en beheerdersrechten voor u in kaart. Bekijk het Security Assessment
Joiner, mover, leaver: de levenscyclus van een account
De meeste problemen met toegang ontstaan niet bij de inrichting, maar bij veranderingen. Daarom kijkt goed IAM naar de hele levenscyclus van een account. In het vak heet dat joiner, mover, leaver.
- Joiner. Bij indiensttreding maakt u een account aan op basis van de rol. De aanvraag komt van HR of de leidinggevende, niet van de medewerker zelf. Zo is de nieuwe collega op dag één klaar en is duidelijk wie wat heeft goedgekeurd.
- Mover. Bij een interne overstap komen er rechten bij en gaan de oude eraf. Dat laatste wordt vaak vergeten. Wie in tien jaar drie functies heeft gehad, heeft dan de rechten van alle drie. Dat heet ook wel privilege creep.
- Leaver. Bij vertrek gaat op de laatste werkdag alle toegang dicht. Denk ook aan cloudapps die niet via de centrale aanmelding lopen, leveranciersportalen, gedeelde wachtwoorden die de vertrekker kende en apparaten die nog moeten worden ingeleverd.
De sleutel is een vaste trigger. Koppel deze stappen aan het HR-proces, zodat IT niet afhankelijk is van een losse mail die wel of niet komt. Een korte checklist per stap voorkomt dat er iets tussen wal en schip valt.
Beheerdersaccounts en PAM
Beheerdersaccounts verdienen extra aandacht. Eén misbruikt beheerdersaccount kan genoeg zijn om een hele omgeving over te nemen. Privileged access management, kortweg PAM, is het deel van IAM dat zich daarop richt.
De basis is goed te doen zonder speciale software. Beheerders hebben een apart beheeraccount naast hun gewone account. Mail lezen en browsen doen ze met het gewone account. Het aantal beheerders blijft zo klein mogelijk, en beheeraccounts hebben altijd sterke meerfactorauthenticatie.
Regel ook een noodaccount voor als de normale aanmelding niet werkt. Dat account heeft een lang wachtwoord dat veilig is opgeborgen, en elk gebruik ervan levert een melding op.
Een stap verder is tijdelijke toekenning. Iemand krijgt beheerrechten pas op het moment dat hij ze nodig heeft, voor een beperkte tijd en met registratie. Dat heet just-in-time-toegang. Grotere platforms bieden dat zelf aan.
Toegangsreviews: periodiek controleren
Ook met een goed proces sluipen er fouten in. Een toegangsreview is een periodieke controle waarin de eigenaar van een systeem nagaat of iedereen met toegang die nog nodig heeft.
Leg die review neer bij de eigenaar van het systeem, niet bij IT. IT ziet wie toegang heeft, maar alleen de leidinggevende of proceseigenaar weet of dat nog klopt. Een gangbaar ritme is elk kwartaal voor beheerdersrechten en gevoelige systemen, en jaarlijks voor de rest.
Houd het klein. Een lijst van vijftig namen per systeem met de vraag of het klopt, werkt beter dan een export van duizend regels. Leg vast dat de review is gedaan, wie hem deed en wat er is aangepast. Dat is meteen uw bewijs bij een audit.
Waar IAM in de praktijk misgaat
De gaten die in de praktijk opduiken, lijken bij veel organisaties op elkaar. Geen ervan is ingewikkeld om op te lossen.
- Oud-medewerkers met toegang. Het hoofdaccount is netjes uitgeschakeld, maar het account in de planningsapp of het portaal van een leverancier staat nog open.
- Gedeelde accounts. Een account voor de balie of de algemene mailbox dat door vijf mensen wordt gebruikt. Niemand is herleidbaar, en het wachtwoord blijft hangen bij wie vertrekt.
- Serviceaccounts met te veel rechten. Een koppeling die ooit met volledige beheerrechten is ingericht, omdat het dan in elk geval werkte. Het wachtwoord is in jaren niet veranderd.
- Externe partijen. Een leverancier met permanente toegang op afstand, terwijl die maar een paar keer per jaar nodig is.
- Gastaccounts die blijven staan. Gasten die ooit zijn uitgenodigd voor een project dat al lang is afgerond.
Deze gaten blijven bestaan omdat niemand er eigenaar van is. Wijs per systeem een eigenaar aan, en een groot deel verdwijnt al bij de eerste review.
IAM, ISO 27001 en de Cyberbeveiligingswet
In ISO 27001 komt IAM op meerdere plaatsen terug in bijlage A, onder meer bij toegangsbeveiliging (5.15), identiteitsbeheer (5.16), toegangsrechten (5.18) en bevoorrechte toegangsrechten (8.2). Hoe die maatregelen samenhangen, staat in Annex A van ISO 27001.
De Cyberbeveiligingswet (CBW), de Nederlandse uitwerking van NIS2, noemt toegangsbeheer en meerfactorauthenticatie uitdrukkelijk in de zorgplicht. Een rollenmodel, een vast proces voor in- en uitdienst en vastgelegde reviews zijn precies de onderbouwing die een toezichthouder wil zien.
Voor de technische invulling in Microsoft 365 zijn er twee zusterartikelen. Entra ID is het systeem waarin de identiteiten staan. Met conditional access bepaalt u onder welke voorwaarden iemand mag aanmelden, bijvoorbeeld alleen vanaf een beheerd apparaat.
Veelgestelde vragen over IAM
Wat is het verschil tussen IAM en PAM?
IAM, voluit identity and access management, gaat over de toegang van alle gebruikers en systemen. PAM is het deel dat zich richt op accounts met verregaande rechten, zoals beheerders. Voor die accounts gelden strengere regels, zoals aparte accounts, tijdelijke toekenning en extra logging.
Wat is het verschil tussen authenticatie en autorisatie?
Authenticatie stelt vast wie u bent, bijvoorbeeld met een wachtwoord en een tweede factor. Autorisatie bepaalt wat u daarna mag. Beide zijn nodig: een sterke aanmelding helpt weinig als iedereen daarna overal bij kan.
Is IAM hetzelfde als Microsoft Entra ID?
Nee. IAM is het principe en de manier van werken. Entra ID is een product van Microsoft waarmee u dat principe in Microsoft 365 en Azure uitvoert. Ook zonder Microsoft heeft u IAM nodig, bijvoorbeeld voor een eigen bedrijfsapplicatie.
Hoe vaak moet ik toegangsrechten controleren?
Een gangbaar ritme is elk kwartaal voor beheerdersrechten en gevoelige systemen, en jaarlijks voor de overige systemen. Belangrijker dan het exacte ritme is dat de review gebeurt door de eigenaar van het systeem en dat u vastlegt wat er is aangepast.
Heeft een klein bedrijf IAM nodig?
Ja, maar in een eenvoudige vorm. Bij twintig medewerkers volstaan een paar rollen, een checklist voor in- en uitdienst, gescheiden beheeraccounts en meerfactorauthenticatie. Juist in kleine organisaties hebben mensen vaak overal toegang, omdat dat ooit makkelijk was.
Toegang is een proces, geen instelling
De techniek voor toegangsbeheer is bij de meeste organisaties al aanwezig. Het verschil zit in vaste afspraken: rechten op basis van rollen, een strak proces bij in- en uitdienst, en een eigenaar die periodiek controleert. Dat geeft rust en maakt het aantoonbaar.
Hoe IAM samenhangt met de andere lagen, leest u in het overzicht technische beveiligingsmaatregelen. Voor de inrichting in Microsoft 365, zie Microsoft 365-beveiliging.